Image
Ofrecemos a primeira parte dunha reportaxe que fala sobre as primeiras pegadas documentadas dos celtas, localizadas na zona do finisterre de Galicia. O traballo é de Rafael Lema.

No Finisterre galaico habitaban pobos de nación celta, chegados desde as ribeiras do Anas (Guadiana), emparentados cos doutro gran promontorio máxico e  gran santuario peninsular, o portugués cabo San Vicente, o promontorio Sacro. Eran  os supertamaricos e os nerios, que se chamaban a se mesmo célticos, para  diferenciarse dos outros pobos da súa contorna que non eran celtas. Vivían entre o río Tambre e Finisterre, no espazo das trebas de Céltigos e Nemancos.  Chegaban polo norte ata os montes de Traba, onde lindaban cos ártabros. Os tamaricos do sur do Tambre, ou praestamarcos, chegaban a Padrón, e enmárcanse  neste grupo celta, un dos poucos claramente recoñecidos en Galicia.
A zona finisterrana incorpórase aos relatos jacobeos medievais, pero a gran  área jacobea, o corazón da Galicia romana e da primitiva igrexa cristiá  está ocupado por outra tribu, os coporos, con influencias celtas en mitos,  toponimia, onomástica, religiosidad, máis ben por influxo da cultura celta que  por ser desta etnia.

Image

Posiblemente, como na maior parte de Galicia nos atopemos  cunha poboación indoeuropea, chegada desde o leste en época remota, e xa que logo con vínculos ancestrales que a hermanan cos celtas históricos. Nesta  zona se ubican Iria Flavia (Padrón), Santiago, Lugo. O gran triángulo  cultural, relixioso, civilizador romano. O geógrafo grego Estrabón, procedente do  Asia Menor (o extremo leste da romanización), seguiu de preto as campañas de pacificación da rexión por parte de Augusto, que culminaron no ano 19. Cita  como un límite deste país occidental o río Lethes (esquecemento,  en grego), o Limia. Un término que recorda fonéticamente ao máis aló en línguas  celtas (Letavia, Litana, litavis). A xeografía mítica dos gregos sitúa ao río Lethes no Hades. Os teónimos e topónimos galaico lusitanos de carácter  indoeuropeo foron claramente estudados e analizados, por exemplo por J. Untermann. Estrabón describe a chegada do exército romano con Décimo Xuño Bruto, o paso do río do esquecemento, a entrada nun mundo máxico, descoñecido, as portas  do inferno. E esta lenda será reaprovechada para explicar a chegada de San Patricio a Irlanda, que igualmente garda semejanzas coa lenda jacobea.  Partiron os bretones polo mar de Wight cara ao sur, ao país dos bretones  armoricanos, os bretones do Letha. Aquí mataron ao pai de Patricio e o levaron a el e á súa irmá Lupait a Irlanda, cando os sete fillos do rei de Bretaña  estaban no exilio.

Image

Naquela Letavia os exércitos morrían, non regresaban, perdíanse, alí perdeu Patricio á súa familia e fixéronno prisioneiro. Estamos ante un mito pancéltico sobre o mais alá. O que se acha  representado na diadema de Mones, do s. II a.C. (Asturias) . A mesma visión que subxace nos relatos lendarios da translatio jacobea. Exércitos  proscritos, desorientados, pasos de augas, viaxes mariñas, meigos, evanxelizadores  (Jacobo, Patricio), señoras e meigas (Lupait, Lupa). Polibio, historiador grego do s. II a.C. describe a Lusitania como un territorio de riqueza máxica, un O Dourado, onde se dan as froitas do paraíso, do xardín prodixioso do palacio de Alcinoo.

Marco V. García Quintela e Manuel Santos Estévez no seu documentado libro Santuarios
da Galicia Céltica, desde Galacia en Asia Menor ata Irlanda e Galicia  analisaron estes vínculos con detallados estudos de arqueología da paisaxe galega  e das relixións comparadas na Idade do Ferro, intentando explicar a situación histórica do noroeste peninsular anterior á conquista romana. Ou sexa,
vida histórica de Jacobo e á introdución do cristianismo nesta ámbito. Conclúen coa obviedad da presenza celta entre dos pobladores galaicos e do evidente substrato indoeuropeo, tras examinar testemuños literarios, epigráficos e onomásticos, e reafirmarse na pertenencia xeral das linguas
prerromanas do noroeste a esta gran familia.

Image

Neste aspecto é importante analizar unha serie de santuarios ou lugares simbólicos  á luz da arqueoastronomía, estudos realizados por investigadores franceses en puntos de Francia ou en Galicia, sobre varios enclaves sagrados da contorna celta e sobre o Pico Sacro e o territorio compostelano. Así se recorre á visión dun  cosmos centrado na terra. Cada observador desde un punto concreto contempla no  horizonte a regularidad dos desprazamentos dos astros, cunha cadencia  temporal e espacial. Debemos apuntar así mesmo que a brújula bretona conta con 6  puntos, tres ao leste, tres ao oeste, e que o norte e o sur son términos modernos, chegados posteriormente. Este modelo reflíctese na cultura popular galega.
No seu traballo seguindo esta premisa, Quintela e Estévez analizan un novo estilo de arte rupestre en Galicia na Idade do Ferro, localizando santuarios ourensáns  como A Ferradura, o pontevedrés de Pedra Fita, ou o coruñés de Corme, onde popularmente empeza a Costa da Morte. Analizan petroglifos, achados de inscripciones galaico-romanas, castros, puntos de culto cristián actual e lendas, conformando un mapa de santuarios precristianos que se identifican con outros  similares doutras partes de Europa, nos seus elementos de cultura material e  símbolos, como a cultura vilanoviana no centro de Italia ou os gravados de Valcamonica no norte de Italia. Entre estes motivos comúns , aparecen trísqueis, esvásticas, cruces inscritas en círculos, singulares paletas,
ferraduras, cazoletas e podomorfos, os chamados pés de santos. Analizan a relación entre santuarios, ríos e poboacións galaicas na época prerromana, e a pervivencia dos lugares de culto na relixiosidade posterior. Estimable é o seu  laboura de procura de datos da arqueoastronomía, buscando a marca de ortos e ocasos nos equinoccios e solsticios en santuarios da época, ou nas catro  grandes festas celtas; por exemplo a relación do Pico Sacro, próximo a Santiago, cos astros e os lugares mencionados na lenda xacobea.